حجت‌الاسلام والمسلمین سیدحسن اصل‌نژادی در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، به مناسبت ایام فاطمیه، با اشاره به ابعاد اجتماعی و سیاسی سیره حضرت فاطمه زهرا(سلام‌الله‌علیها) اظهار کرد: اگر بخواهیم فراتر از یک مناسبت تقویمی و برگزاری مراسم سوگواری به سیره حضرت زهرا(س) نگاه کنیم، باید به این حقیقت توجه داشته باشیم که ایشان تنها الگوی عبادت و فضیلت فردی نیستند، بلکه الگویی برای مسئولیت‌پذیری اجتماعی، آگاهی سیاسی و دفاع از حقیقت و عدالت به شمار می‌روند.
وی افزود: یکی از مهم‌ترین پیام‌های سیره حضرت زهرا(س) برای جامعه امروز این است که انسان مؤمن نمی‌تواند نسبت به سرنوشت جامعه خود بی‌تفاوت باشد. ایشان در مقطعی حساس از تاریخ اسلام نشان دادند که دفاع از حق، عدالت، کرامت انسانی و حفظ مسیر صحیح جامعه، مسئولیتی همگانی است و سکوت در برابر انحراف و بی‌عدالتی را نمی‌توان فضیلت دانست.
مدیرکل تبلیغات اسلامی آذربایجان‌شرقی با بیان اینکه سیره حضرت زهرا(س) اصلاح جامعه را از خانواده آغاز می‌کند، ادامه داد: تربیت نسل آگاه، تقویت محبت، حفظ کرامت زن و استحکام بنیان خانواده از دیگر آموزه‌های این سیره است.
اصل‌نژادی خاطرنشان کرد: امروز جامعه ما بیش از آنکه صرفاً به بزرگداشت نام و یاد حضرت زهرا(س) نیاز داشته باشد، به جاری شدن منطق زندگی ایشان در رفتارهای اجتماعی و مناسبات انسانی نیازمند است؛ اینکه عدالت‌خواه باشیم، حقیقت را درست روایت کنیم، در برابر مشکلات مردم مسئولیت‌پذیر باشیم و برای ساختن جامعه‌ای اخلاقی‌تر و منسجم‌تر تلاش کنیم.
صیانت از ارزش‌ها؛ مهم‌ترین درس مقایسه صدر اسلام با امروز
وی در پاسخ به پرسشی درباره شباهت‌ها و تفاوت‌های شرایط اجتماعی دوران پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) با جامعه امروز ایران، گفت: یکی از مهم‌ترین شباهت‌ها این است که جامعه اسلامی در هر دو مقطع با مسئله صیانت از حقیقت، حفظ ارزش‌ها و تشخیص درست در شرایط پیچیده اجتماعی مواجه بوده است.
اصل‌نژادی توضیح داد: حضرت زهرا(س) در دوران پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) با جامعه‌ای روبه‌رو بودند که از نظر ظاهری همچنان جامعه‌ای دینی بود، اما در تشخیص اولویت‌ها، وفاداری به آرمان‌های پیامبر(ص) و مسئولیت‌پذیری اجتماعی با چالش‌هایی مواجه شده بود.
وی اضافه کرد: این تجربه تاریخی به ما می‌آموزد که صرف برخورداری یک جامعه از پیشینه دینی و فرهنگی، استمرار ارزش‌های آن را تضمین نمی‌کند؛ بلکه ارزش‌ها نیازمند مراقبت، آگاهی، کنشگری و تبیین مستمر هستند.
مدیرکل تبلیغات اسلامی آذربایجان‌شرقی، اهمیت نقش مردم و خواص در تعیین مسیر جامعه را از دیگر شباهت‌های دو مقطع دانست و گفت: در آن مقطع تاریخی، موضع‌گیری‌ها، سکوت‌ها و نوع کنشگری افراد تأثیر مهمی در تحولات جامعه داشت. امروز نیز جامعه به سرمایه اجتماعی، اعتماد عمومی، مسئولیت‌پذیری نخبگان و مشارکت آگاهانه مردم نیاز دارد.
اصل‌نژادی در عین حال به تفاوت‌های شرایط تاریخی اشاره کرد و افزود: جامعه صدر اسلام درگیر شکل‌گیری نخستین ساختار سیاسی پس از رحلت پیامبر(ص) بود، اما جامعه امروز ایران با ساختارهای تثبیت‌شده حکمرانی، تحولات گسترده جهانی، رسانه‌های نوین، پیچیدگی‌های اقتصادی و تغییرات نسلی مواجه است؛ بنابراین ابزارها، شیوه‌های ارتباطی و صورت‌بندی مسائل اجتماعی کاملاً متفاوت شده‌اند.
وی تأکید کرد: مهم‌ترین درسی که از این مقایسه می‌توان گرفت، این است که وفاداری به ارزش‌ها نباید به تکرار ظواهر و شعارها محدود شود، بلکه باید در عدالت‌خواهی، صداقت، پاسخگویی، حفظ کرامت مردم و اصلاح مستمر امور جامعه نمود پیدا کند.
مدیرکل تبلیغات اسلامی آذربایجان‌شرقی یادآور شد: فاطمیه به ما یادآوری می‌کند که هیچ جامعه‌ای صرفاً با داشتن آرمان‌های بزرگ حفظ نمی‌شود؛ آرمان‌ها زمانی ماندگار می‌شوند که مردم و مسئولان در عمل به آن‌ها وفادار بمانند.
مسئولیت اجتماعی؛ از مردم تا صاحبان قدرت
اصل‌نژادی با اشاره به مسئولیت‌پذیری حضرت فاطمه زهرا(س) در قبال سرنوشت جامعه اسلامی، اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین درس‌های سیره حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها) این است که ایمان و دینداری واقعی، انسان را از مسئولیت اجتماعی جدا نمی‌کند، بلکه او را نسبت به سرنوشت جامعه حساس‌تر و مسئول‌تر می‌سازد.
وی با استناد به آیه ۱۳۵ سوره نساء افزود: خداوند متعال می‌فرماید «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوَّامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَیٰ أَنْفُسِکُمْ»؛ یعنی ای کسانی که ایمان آورده‌اید، همواره برپادارنده عدالت و گواه برای خدا باشید، هرچند به زیان خودتان باشد.
مدیرکل تبلیغات اسلامی آذربایجان‌شرقی ادامه داد: حضرت زهرا(س) می‌توانستند در محدوده زندگی فردی و خانوادگی خود باقی بمانند، اما هنگامی که جامعه اسلامی با مسئله‌ای سرنوشت‌ساز مواجه شد، احساس مسئولیت کردند و با آگاهی، شجاعت و استدلال وارد میدان شدند. این موضوع نشان می‌دهد که در منطق فاطمی، انسان در برابر حقیقت و سرنوشت جامعه خود مسئول است.
اصل‌نژادی با بیان اینکه مسئولیت اجتماعی متناسب با جایگاه و ظرفیت هر فرد متفاوت است، گفت: مردم وظیفه دارند نسبت به مسائل جامعه بی‌تفاوت نباشند، آگاهانه مشارکت کنند، مطالبه‌گر باشند و در عین حال برای حفظ وحدت و سرمایه اجتماعی بکوشند.
وی وظیفه نخبگان و دانشگاهیان را بیان حقیقت بدون مصلحت‌اندیشی‌های نادرست، افزایش قدرت تحلیل جامعه و جلوگیری از تحریف، هیجان‌زدگی و قضاوت‌های غیرمنصفانه در فضای عمومی دانست.
اصل‌نژادی خاطرنشان کرد: خواص و صاحبان نفوذ اجتماعی مسئولیت سنگین‌تری دارند؛ چراکه سکوت، موضع‌گیری و حتی نوع بیان آن‌ها می‌تواند بر افکار عمومی و مسیر تحولات جامعه اثر بگذارد.
وی مسئولیت مسئولان را نیز مورد توجه قرار داد و افزود: مسئولان بیش از همه باید خود را در برابر مردم پاسخگو بدانند. در منطق فاطمی، مسئولیت و جایگاه اجتماعی امتیاز نیست، بلکه امانتی است که باید با عدالت، صداقت، خدمت و توجه به کرامت مردم از آن پاسداری کرد.
مدیرکل تبلیغات اسلامی آذربایجان‌شرقی با تأکید بر ضرورت عبور از فرهنگ تماشاگر بودن، گفت: یکی از نیازهای جدی جامعه امروز ما تقویت فرهنگ مشارکت و مسئولیت‌پذیری است؛ به این معنا که هرکس به اندازه توان، تخصص و موقعیت خود در ساختن جامعه نقش ایفا کند.
وی تصریح کرد: مسئولیت اجتماعی نباید صرفاً به مطالبه‌گری از دیگران محدود شود و هرکدام از ما باید از خودمان آغاز کنیم. نمی‌توانیم از مسئولان انتظار صداقت داشته باشیم، اما در زندگی فردی به آن پایبند نباشیم؛ نمی‌توانیم از وحدت سخن بگوییم، اما خودمان به اختلاف و تخریب دامن بزنیم.
اصل‌نژادی با اشاره به فرمایش امام خمینی(ره) مبنی بر اینکه «جامعه از درون ما ساخته می‌شود، شما خودتان را اصلاح کنید جامعه اصلاح می‌شود»، اظهار کرد: این از جمله فرمایشاتی است که باید با آب طلا نوشته و هر روز و هر ساعت یادآوری کرد.
سیره فاطمی؛ الگویی برای عبور از اختلافات و بحران‌های اجتماعی
وی در پاسخ به پرسشی درباره امکان استخراج الگو از سیره حضرت زهرا(س) برای مواجهه با بحران‌ها و شکاف‌های اجتماعی امروز، گفت: یکی از ظرفیت‌های کمتر مورد توجه قرارگرفته در سیره حضرت فاطمه زهرا(سلام‌الله‌علیها)، امکان استخراج الگو برای مواجهه اخلاقی و مسئولانه با بحران‌ها و اختلافات اجتماعی است.
اصل‌نژادی تأکید کرد: البته الگوگیری از حضرت زهرا(س) به معنای یکسان دانستن شرایط تاریخی آن دوران با جامعه امروز نیست، بلکه باید اصول و منطق رفتاری ایشان را شناخت و متناسب با اقتضائات امروز به کار گرفت.
وی حقیقت‌گویی و شجاعت در بیان موضع را نخستین اصل در این زمینه دانست و افزود: حضرت زهرا(س) نشان دادند که در شرایط دشوار اجتماعی نباید حقیقت را قربانی مصلحت‌اندیشی‌های نادرست کرد.
مدیرکل تبلیغات اسلامی آذربایجان‌شرقی حفظ کرامت انسان‌ها حتی در شرایط اختلاف را دومین اصل برشمرد و گفت: اختلاف نظر نباید به تخریب شخصیت، تحقیر و حذف اجتماعی افراد منجر شود. جامعه‌ای که در آن مخالفان یکدیگر را از دایره احترام و گفت‌وگو خارج می‌کنند، به‌تدریج سرمایه اجتماعی خود را از دست می‌دهد.
اصل‌نژادی تقدم اصلاح جامعه بر منافع فردی و گروهی را از دیگر درس‌های سیره فاطمی عنوان کرد و افزود: انسان باید بتواند منافع شخصی و تعلقات گروهی خود را در برابر مصالح عمومی مدیریت کند. امروز نیز عبور از شکاف‌های اجتماعی نیازمند آن است که منافع ملی و خیر عمومی را بر رقابت‌های محدود جناحی و گروهی مقدم بدانیم.
وی با اشاره به ضرورت جلوگیری از تبدیل اختلاف سلیقه‌ها به گسست اجتماعی، اظهار کرد: ما پیش از آنکه در برخی مسائل با یکدیگر اختلاف داشته باشیم، در سرنوشت این سرزمین، آینده نسل‌های بعد و بسیاری از ارزش‌های انسانی و ملی مشترک هستیم.
مدیرکل تبلیغات اسلامی آذربایجان‌شرقی در جمع‌بندی این بخش از سخنان خود خاطرنشان کرد: پیام فاطمی برای مواجهه با بحران‌های امروز این است که نه باید در برابر انحراف و بی‌عدالتی بی‌تفاوت بود و نه باید اختلافات اجتماعی را به زمینه‌ای برای تخریب کرامت انسان‌ها تبدیل کرد.
جهاد تبیین با منطق، استدلال و شناخت مخاطب
اصل‌نژادی با اشاره به ارتباط سیره حضرت زهرا(س) با مفهوم جهاد تبیین، گفت: یکی از پیوندهای عمیق میان سیره حضرت فاطمه زهرا(سلام‌الله‌علیها) و مفهوم امروزین جهاد تبیین، مسئولیت روشنگری در شرایط ابهام، تحریف و غبارآلود شدن فضای اجتماعی است.
وی با استناد به آیه ۶ سوره حجرات افزود: خداوند در قرآن کریم می‌فرماید «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جَاءَکُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا»؛ یعنی ای کسانی که ایمان آورده‌اید، اگر فردی فاسق خبری برای شما آورد، درباره آن تحقیق و بررسی کنید.
مدیرکل تبلیغات اسلامی آذربایجان‌شرقی ادامه داد: حضرت زهرا(س) در یکی از حساس‌ترین مقاطع تاریخ اسلام، صرفاً به بیان یک موضع شخصی اکتفا نکردند، بلکه با استدلال، احتجاج، یادآوری حقایق تاریخی و تبیین مبانی اعتقادی تلاش کردند جامعه را نسبت به حقیقتی که در معرض فراموشی یا تحریف قرار گرفته بود، آگاه کنند.
اصل‌نژادی با بیان اینکه روشنگری با صرف سخن گفتن تفاوت دارد، اظهار کرد: روشنگری یعنی کمک به جامعه برای درست دیدن، درست فهمیدن و درست قضاوت کردن. امروز جامعه ما با شرایطی مواجه است که حجم بالای اطلاعات، اخبار جعلی، شایعات و روایت‌های متعارض گاهی تشخیص حقیقت را دشوار می‌کند.
وی با اشاره به ظرفیت‌های سیره فاطمی برای جهاد تبیین، گفت: در سیره حضرت زهرا(س)، روشنگری مبتنی بر منطق، استدلال و احتجاج است. امروز هم نمی‌توان با شعار، پاسخ‌های کلیشه‌ای و انکار پرسش‌های جامعه، ذهن مخاطب را اقناع کرد.
مدیرکل تبلیغات اسلامی آذربایجان‌شرقی شناخت اقتضائات ارتباطی نسل‌ها و گروه‌های مختلف اجتماعی را ضروری دانست و افزود: هر نسل، هر قشر و هر گروه اجتماعی اقتضائات ارتباطی خودش را دارد. نمی‌توان با یک ادبیات ثابت با نوجوان، دانشگاهی، خانواده و فعال رسانه‌ای سخن گفت. جهاد تبیین زمانی اثربخش است که زبان جامعه را بشناسد و با نیازهای واقعی مخاطب ارتباط برقرار کند.
اصل‌نژادی خاطرنشان کرد: اگر نیروهای آگاه، دلسوز و صاحب‌نظر در زمان مناسب به تبیین واقعیت‌ها نپردازند، فضای روایت را دیگران شکل خواهند داد. هدف جهاد تبیین باید تربیت نسلی باشد که خودش بتواند خبر درست را از نادرست تشخیص دهد، پرسش کند، تحقیق کند و فریب روایت‌های جعلی را نخورد.
تکرار گزاره‌های اعتقادی برای اقناع نسل جوان کافی نیست
وی در پاسخ به پرسشی درباره ضرورت استفاده از زبان و ادبیات متناسب با نیازهای جامعه برای تبیین مسائل، اظهار کرد: مسئله اصلی این است که نسل جوان امروز بیش از آنکه به دنبال شنیدن پاسخ‌های آماده باشد، به دنبال فهمیدن، تجربه کردن و یافتن پاسخ پرسش‌های خودش است.
اصل‌نژادی توضیح داد: باید بپذیریم که نسل امروز در فضای متفاوتی رشد کرده است؛ نسلی که به منابع گسترده اطلاعات دسترسی دارد، با روایت‌های متنوع مواجه است، قدرت مقایسه دارد و درباره بسیاری از مسائل پرسش‌های جدی مطرح می‌کند.
وی افزود: در چنین شرایطی، صرف تکرار گزاره‌های اعتقادی، حتی اگر کاملاً درست و ارزشمند باشند، لزوماً به معنای انتقال موفق پیام نیست. باید میان حقانیت یک پیام و شیوه انتقال آن تفاوت قائل شویم.
مدیرکل تبلیغات اسلامی آذربایجان‌شرقی با اشاره به آیه ۱۲۵ سوره نحل، گفت: خداوند متعال می‌فرماید «ادْعُ إِلَیٰ سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ»؛ یعنی با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت دعوت کن. دعوت باید هم دارای حکمت باشد، هم از سر احسان و هم به شیوه نیکو صورت بگیرد.
اصل‌نژادی خاطرنشان کرد: ممکن است یک حقیقت کاملاً درست باشد، اما اگر با ادبیات نامناسب، زبان غیرقابل‌فهم یا بدون توجه به اقتضائات مخاطب بیان شود، اثرگذاری لازم را نداشته باشد. درست بودن سخن به‌تنهایی تضمین‌کننده درست منتقل شدن آن نیست.
وی نخستین ضرورت در ارتباط با نسل جوان را شنونده خوب بودن دانست و افزود: باید بدانیم جوان امروز چه مسئله‌ای دارد، چه چیزی ذهن او را درگیر کرده، چه تجربه‌ای از جامعه دارد و چه پرسش‌هایی برایش بی‌پاسخ مانده است.
مدیرکل تبلیغات اسلامی آذربایجان‌شرقی ادامه داد: اگر از عدالت سخن می‌گوییم، باید عدالت را در رفتار و مناسبات اجتماعی نشان دهیم؛ اگر از صداقت سخن می‌گوییم، باید در عمل صادق باشیم؛ اگر از کرامت انسان حرف می‌زنیم، باید در برخورد با جوانان به شخصیت و انتخاب‌های آنان احترام بگذاریم. به تعبیر دیگر، گاهی رفتار ما بسیار بیشتر از گفتار ما تبیین می‌کند.
اصل‌نژادی با تأکید بر ضرورت تحول در قالب‌های ارتباطی فعالیت‌های فرهنگی، گفت: امروز نمی‌توان انتظار داشت با همان قالب‌ها و روش‌های ارتباطی چند دهه قبل، با نسلی که در جهان رسانه‌های تعاملی و ارتباطات سریع زندگی می‌کند، ارتباط مؤثر برقرار کنیم. باید از ظرفیت هنر، سینما، ادبیات، طنز، روایتگری، فضای مجازی و تجربه‌های واقعی زندگی استفاده کنیم.
وی با بیان اینکه باید به توان و قدرت جوانان ایمان داشته باشیم، اظهار کرد: جوان نباید صرفاً مخاطب برنامه‌های فرهنگی باشد، بلکه باید در طراحی، تصمیم‌سازی و اجرای آن‌ها نقش داشته باشد. نمی‌توان برای نسل جوان برنامه‌ریزی کرد، اما او را در فرایند برنامه‌ریزی نادیده گرفت.
مدیرکل تبلیغات اسلامی آذربایجان‌شرقی در پایان، یکی از مهم‌ترین خطاهای فعالیت‌های فرهنگی را سنجش موفقیت بر اساس تعداد مراسم، سخنرانی‌ها و تولیدات رسانه‌ای دانست و گفت: میزان موفقیت فعالیت‌های فرهنگی باید با میزان تغییری که در نگرش، رفتار و احساس تعلق مخاطب ایجاد شده است، سنجیده شود.
اصل‌نژادی تأکید کرد: ما نباید فقط با نسل جوان سخن بگوییم، بلکه باید با نسل جوان گفت‌وگو کنیم؛ نباید صرفاً برای او برنامه بسازیم، بلکه باید با مشارکت خود او برنامه بسازیم. شاید مهم‌ترین نکته این باشد که جوان امروز احساس کند نه‌تنها شنیده می‌شود، بلکه در ساختن آینده جامعه نیز سهم و نقش واقعی دارد.
نظر شما